फातिमा शेख : पहिल्या मुस्लिम स्त्री शिक्षिका
अलोक पवार
महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी स्त्रिया आणि दलित यांना शिकवण्याचे व्रत हाती घेतले. स्त्री शिक्षण हे चुकीचे आहे, त्यांना कशाला शिक्षण, त्यांना चूल आणि मूल या दोन गोष्टी व्यवस्थित सांभाळल्या तर बस. मात्र आपले काम चोख पणे बजावणारे फुले दांपत्य मागे हटणारे नव्हते. त्यांनी जगाचे काय महात्मा फुले यांच्या वडिलांनी ओरडून देखील त्यांचे ऐकले नाही. महात्मा फुले यांचे वडील गोविंदराव फुले यांचे बऱ्याच कर्मठ लोकांनी कान भरले व त्याचा परिणाम त्यांनी महात्मा फुले यांना सपत्नीक घरातुन बाहेर काढले.
बेघर झालेल्या सावित्रीबाई फुले आणि महात्मा फुले यांना आपले कार्य थांबवायचे नव्हते. महात्मा फुले यांच्या परिचयाचे उस्मान शेख यांनी त्यांना आपल्या घरात राहायला जागा दिली. उस्मान यांची बहीण म्हणजे फातिमा शेख. फुल्यांसाठी ही बहीण भावांची जोडी म्हणजे फक्त राहण्यासाठी जागा इतकी सोय नाही तर शिक्षणाचे कार्य वाढविण्यासाठी देखील त्यांचे घर कामी आले.
फातिमा शेख यांनी देखील हे कार्य समजून घेऊन त्यांनी स्वत:ने या कार्यात उडी मारली. त्यांनी देखील सावित्रीबाई यांच्या सारखे शिक्षण देण्याचे कार्य सुरू केले. त्या भारतातील सर्व प्रथम अधिनिक शिक्षण देणाऱ्या पाहिल्या मुस्लिम स्त्री शिक्षिका ठरल्या. फातिमा शेख या फक्त विद्यार्थ्यांना शिकवत नव्हत्या तर त्या तर त्यांनी पुढे जाऊन शिक्षणामध्ये आपण आणखी भरीव प्रगती काय करू शकतो याचा विचार केला. यासाठी त्यांनी महात्मा फुले यांच्या मदतीने त्यांच्याच घरात १८४८ साली स्वदेशी पुस्तकांचे पुस्तकालय स्थापन केले. वंचित विद्यार्थी, स्त्रिया प्रामुख्याने अगदी मुस्लिम स्त्रियांना यात सहभागी केले. त्यांना पुस्तके वाचण्यास प्रवृत्त केले. त्या विद्यार्थ्यांचा शोध घेण्यासाठी, त्यांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्यासाठी सध्याच्या भाषेत बोलायचे झाले तर सर्वेक्षण करण्यास सुरुवात केली.
मात्र त्या काळचे शैक्षणिक मार्केटिंग इतके सोपे नव्हते. त्यांना देखील काही कर्मठ लोकांकडून विरोध झाला. मात्र त्या देखील मागे हटल्या नाहीत. आणि शिक्षण दानाचे काम अविरत चालू ठेवले.
आज याच फातिमा शेख यांची १९१ वी जयंती. त्यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन.
